Onderzoekers van het Maastricht Universitair Medisch Centrum+ (Maastricht UMC+) gaan met behulp van scans in kaart brengen wat er gebeurt in de hersenen van mensen bij wie het vermogen om te leren van (omgevings)ervaringen verstoord is.  

De ondertekening van de samenwerking door (vlnr.) drs. G. Peeters, (voorzitterRaad van Bestuur Maastricht UMC+), prof.dr. J. van Os (onderzoeksleider enhoofd van de afdeling Psychiatrie) en dr. H. Pennings (voorzitter St. De Weijerhorst).

Op deze manier willen ze een verband aantonen tussen veranderingen in de manier waarop ze op die (omgevings)ervaringen reageren en beginnende symptomen van angst, depressie en psychose. Tevens wordt onderzocht wat de impact is van psychotherapie op mechanismen van verstoord leren in deze vroege stadia van angst, depressie en psychose. 

Dit gebeurt in het projectNovel Self-management Techniques for Early Expression of Psychopathology: An Experimental Study Linking Neural and Mental State Reactivity Phenotypes. De hierin opgedane kennis is nodig om de neurale basis van psychische problemen beter te begrijpen, en effectief te kunnen behandelen in de vroegst mogelijke fase. 

Nieuwe methodologie         

                                                                                                                                                                                                     
Het project introduceert een nieuwe methodologie om het verband tussen hersenfuncties en psychische problemen te begrijpen. Het mondiale classificatiesysteem van psychische problemen (DSM-IV) beschrijft bijna 400 diagnoses, maar het nut van deze labels wordt betwijfeld. In toenemende mate groeit het besef dat onderzoek in de biologische psychiatrie geen doorbraken heeft gebracht – er bestaat nog geen enkele diagnostische test voor gebruik in de psychiatrie.

Omgevingservaringen

De reden hiervoor is dat het genoemde type onderzoek geen rekening houdt met wat de hersenen eigenlijk doen: leren van omgevingservaringen, zodat adequaat kan worden gereageerd op nieuwe uitdagingen in de omgeving. Psychopathologie zoals angst, depressie en psychose kan worden geïnterpreteerd als een verstoring in dit leerproces. Er ontstaat verstoorde omgevingsreactiviteit. Therapie dient dan ook gericht te zijn op herstel van verstoringen in leren en omgevingsreactiviteit.

Projectleider prof. dr. Jim van Os, hoofd Psychiatrie van het Maastricht UMC+: “De beste manier om diagnostiek en behandelingen in de psychiatrie te verbeteren is om een echte verbinding te zoeken tussen brein, omgeving en ervaring. Het debat blijft nu nog te vaak hangen in ‘we zijn ons brein’ versus ‘we zijn onze geest’.” 

Nature

Onlangs schonk het wetenschappelijk tijdschrift Nature aandacht aan dit onderwerp en waarin prof. Van Os aan het woord komt over dit onderzoek (http://www.nature.com/news/stress-and-the-city-urban-decay-1.11556).

De Weijerhorst

Het onderzoeksprojectNovel Self-management Techniques for Early Expression of Psychopathology: An Experimental Study Linking Neural and Mental State Reactivity Phenotypes wordt financieel mogelijk gemaakt door Stichting de Weijerhorst.

Voorzitter dr. Harry Pennings van De Weijerhorst: “Het bevorderen van medisch-wetenschappelijk onderzoek is één van de statutaire doelstellingen van De Weijerhorst. Het bestuur van de stichting bevordert met deze schenking tot haar tevredenheid voor de negende keer medisch-wetenschappelijk onderzoek binnen het Maastricht UMC+.”

Wie tijdens zijn jeugd een trauma meemaakt, heeft op latere leeftijd een sterk verhoogd risico op psychose en schizofrenie.

Dit blijk uit een grote internationale studie van onderzoekers uit Nederland (Universiteit Maastricht), Groot Brittannië (University of Liverpool & University of Manchester) en Nieuw-Zeeland (University of Auckland).  Ze stellen verder dat schizofrenie geen genetische ziekte is, maar wordt veroorzaakt door een combinatie van omgeving en erfelijke factoren.

De invloed van jeugdtrauma op schizofrenie is al decennia lang een onderwerp van discussie in de psychiatrie. Om een einde te maken aan deze discussie hebben de onderzoekers de gegevens van al het onderzoek naar de invloed van mishandeling, seksueel misbruik, verwaarlozing, dood van een van de ouders en pesten op schizofrenie opnieuw bekeken. Niet alleen bleek dat er een verband bestaat, maar ook dat jeugdtrauma het risico op schizofrenie bijna verdriedubbelt.

De onderzoekers stellen dat schizofrenie geen genetische hersenziekte is, maar ontstaat door een samenspel tussen erfelijkheid en omgevingsfactoren. Trauma en traumatische ervaringen hebben een groot effect, maar ook andere, reeds bekende risicofactoren in de omgeving, zoals  behoren tot een etnische minderheid, opgroeien in een stedelijke omgeving en cannabisgebruik  verhogen het risico op psychose en schizofrenie. De bevindingen onderstrepen dat schizofrenie kan worden beschouwd als een sociale aandoening, die veroorzaakt wordt door een combinatie van onze omgeving en genetische factoren, aldus de onderzoekers.

De resultaten van het onderzoek zijn recent gepubliceerd in het Schizophrenia Bulletin.

Als onderdeel de themaweek ‘Psychose in Beeld’ wordt op donderdag 22 maart om 19.30 in Lumiere de film Verloren Jaren van filmmaker Bas Labruyère vertoond. De film is gebaseerd op eigen ervaringen van de 35-jarige regisseur, zelf lijdend aan schizofrenie. Aansluitend op de film volgt een nazit met Labruyère en professor Jim van Os.  

Psychose onder de aandacht brengen van een breed publiek. Dat is het doel van de themaweek ‘Pyschose in Beeld’. Van dinsdag 20 maart tot en met donderdag 23 maart worden door de onderzoekers van het Maastricht Universitair Medisch Centrum (MUMC+) en de fondsenwervende stichting HFL geestelijke gezondheidszorg diverse activiteiten in Maastricht georganiseerd. Een overzicht van de evenementen in de thema-week is te vinden op www.hfl.nl en www.opdepedalen.eu.

Synopsis Verloren Jaren: 

Bart studeert aan de filmacademie als het noodlot toeslaat. De student kampt met zijn eerste psychose, maar weigert hulp te zoeken zodat hij steeds verder aftakelt. Bart wordt gespeeld door Wouter de Jong, bekend geworden door zijn rol als Milan Verhagen uit Goede Tijden, Slechte Tijden. Andere acteurs zijn onder andere Frederik de Groot, Timo Ottevanger, Elisa van Riessen en Sijtze van der Meer. Het scenario van de dramafilm is gebaseerd op ervaringen van Bas Labruyère. De 35-jarige regisseur heeft de ziekte schizofrenie en heeft zelf te kampen gehad met psychosen. Pas na drie jaar liet hij zich opnemen in een psychiatrische kliniek. Na zijn herstel schreef hij een brief om zijn ervaringen met zijn familie en vrienden te delen. Gestimuleerd door zijn behandelaar, Wim Veling, besloot hij de brief te verfilmen.

Donderdag 22 maart – 19.30

Tickets: € 5,-

Filmtheater Lumière / Bogaardenstraat 40 b / Maastricht / 043-3214080

Foto: Hans van Eijsden

De psychose in ecologisch perspectief

Als je de eerste hoogleraar Ecologische Psychiatrie bent, in Nederland en misschien zelfs in de hele wereld, heb je aan leken heel wat uit te leggen. ‘Ecologische Psychiatrie? Wat moet ik me daarbij voorstellen?’Vijftien jaar geleden reageerden ook professionals vaak zo. Anno 2011 staan collega’s op internationale symposia in de rij: ze willen meer weten over de onderzoeksmethode van Inez Myin-Germeys en haar collega’s in Maastricht.

Inez: “Deze leerstoel is vooral een erkenning voor dit vakgebied, waarin alles draait om de relatie tussen ervaringen van patiënten en de context waarin ze op dat moment zitten.”

‘Ecologie’ is volgens het woordenboek ‘de leer van de betrekking tussen organismen en hun omgeving.’ Vertaald naar de Psychiatrie: Als je een ervaring goed wilt begrijpen, moet je hem bezien in de context waarin hij zich afspeelt.

Inez Myin-Germeys, sinds oktober 2010 hoogleraar Ecologische Psychiatrie aan de Faculty of Health, Medicine and Life Sciences: “De context bepaalt de intensiteit van een ervaring, maar dat aspect vergeten we vaak, zowel in onderzoek als in de behandeling van psychische problemen. In behandelingen geeft de patiënt zelf aan hoe het gemiddeld gesproken met hem gaat. Bij die weergave van hun beleving ben je afhankelijk van de herinnering van die persoon. Bovendien wordt die herinnering gekleurd door de stemming op het moment dat hij wordt verteld. Daarnaast vraag je naar hun bewuste patronen, maar van veel patronen zijn mensen zich niet bewust. Mensen voelen zich slecht, maar dat dat gerelateerd is aan bepaalde activiteiten of een omgeving, dat zien ze zelf niet. In de klinische praktijk ben je als behandelaar al snel beperkt tot patronen waar patiënten zelf inzicht in hebben. Hoe het écht gaat, daar heb je geen toegang toe.”

Psychose

Die relatie tussen gevoelens, gedachten, waarnemingen en de context waarin ze optreden, staat centraal in het onderzoek van Inez Myin-Germeys. Een tweede centrale component van haar werk is de psychose. Mensen met een psychose hebben bijvoorbeeld last van wanen

Psymate

en hallucinaties (positieve symptomen genoemd), gecombineerd met een gebrek aan ondernemingslust of interesse (zogenaamde negatieve symptomen). Bij dertig procent van de psychosepatiënten is het een chronische situatie. Door mensen tien keer per dag een korte vragenlijst in te laten vullen, over hun activiteiten, gevoelens en meer, krijg je een realistisch beeld van hun dagen. Voorheen gaf een horloge hen een signaal, waarna ze een dagboekje invulden, tegenwoordig hebben ze de Psymate; een digitaal apparaatje, waardoor hun respons meteen ook digitaal beschikbaar is. “Je krijgt een veel verfijnder beeld van de patiënt. Dan zie je dat mensen met paranoïde wanen niet altijd even intens bezig zijn met hun wanen. Je ziet bijvoorbeeld dat als mensen angstig worden en hun zelfwaardering daalt, dat dan hun paranoïde ideeën toenemen. Zo kun je een psychose van moment tot moment analyseren en hopelijk begrijpen hoe het precies werkt bij die ene persoon. Want dan kun je er ook in de behandeling iets mee doen. Dat is de uitdaging.”

Plezier

Een ander voorbeeld van een inzicht uit de Psymate: Er werd altijd aangenomen dat mensen met negatieve symptomen weinig plezier beleven. Uit het dagboek blijkt dat ze best in staat zijn op het moment dat iets plezierigs gebeurt daar plezier uit te halen, maar er zijn weinig van die momenten. Misschien is het probleem dat ze niet gemotiveerd raken om die situatie nogmaals op te zoeken. “Of stel iemand heeft veel last van stemmen, maar is sociaal heel actief en voelt zich meestal goed, dan lijkt de situatie minder ernstig dan als iemand weinig stemmen hoort, maar dat wel ervoor zorgt dat hij zich afsluit voor de buitenwereld. Ons beeld was vrij beperkt tot nu toe, van hoe het echt gaat met iemand. De methode geeft een verfijnder inzicht van wat er precies aan de hand is.”

De methode is in de VS ontwikkeld, de groep van Myin-Germeys paste hem als eerste toe in de psychopathologie. Het is een methode die mensen volgt in hun dagelijks leven, zonder dat deze het leven verandert. Momenteel werkt de onderzoeksgroep aan de toepassing van de Psymate in de behandeling van psychose en depressie. “Dit wordt het jaar van de Psymate: dit jaar zetten we het in de markt. Zodat het kan helpen gedragsveranderingen te bewerkstelligen. Als je inzicht hebt in je eigen patronen, kun je ze veranderen, is de hypothese.”

Erkenning

De leerstoel ziet ze vooral als een enorme erkenning voor haar vakgebied. “Het is niet altijd evident geweest dat dit een vakgebied is. Toen ik vijftien jaar geleden begon, bestond het eigenlijk niet. Sindsdien is er enorm veel veranderd. Ik hoef op congressen niet meer uit te leggen wat de methode is, mensen staan eerder in de rij. Het is ook heel prettig dat de Universiteit Maastricht het belangrijk genoeg acht om er een leerstoel aan te wijden.”

Naast hoogleraar is Inez Myin-Germeys ook divisieleider Mental Health binnen de School for Mental Health and Neuroscience. Een groep van zo’n tachtig onderzoekers die zich richt op ernstige psychische aandoeningen. Ze heeft veel plezier in het leiden van die groep. “Zorgen dat er een collegiale sfeer is, waardoor wetenschappelijk onderzoek beter wordt. Wetenschap gaat tegenwoordig niet meer om individuele onderzoekers, maar om teams die elkaar versterken. Geen interne competitie, maar competitie met de buitenwereld, daar gaat het mij om.”

Zelf blijft ze het meest geboeid door de psychose. “Psychoses gaan over de kern van het zijn: ervaringen, gevoelens, gedachten. Dat is wat ons mensen maakt. Bij een psychose zie je hoe het fundamenteel mis kan gaan en wat voor enorme impact dat heeft. Maar je ziet ook de bijzondere veerkracht van mensen.”

Artikel Research Magazine UM

Op maandag 30 augustus geeft Beppie Kraft tussen 12.00 en 14.00 uur een workshop in de Marlstone studio te Bunde.

Het jaarlijkse popfestival Boerderijpop dat op 3 september a.s. in Maastricht plaatsvindt, steunt dit jaar het onderzoek naar psychose. De Health Foundation Limburg vraagt tijdens Boerderijpop aandacht voor de problematiek rondom psychose en hoopt zo de taboesfeer een beetje te doorbreken en bezoekers kennis te laten maken met het fonds.

Om deze oproep kracht bij te zetten zal prof. dr. Jim van Os en zijn team een act opvoeren samen met de Shrinketts. Swingen voor het goede doel dus. Er wordt nu al druk geoefend en om te zorgen dat de hele club goed voorbereid op het podium staat, zal Beppie Kraft maandag 30 augustus een workshop geven in de studio’s van Marlstone.

Beppie is al vanaf het begin ambassadeur van het fonds HFL geestelijke gezondheidszorg en zij vindt het belangrijk dat er aandacht is voor het taboe rondom ‘ziektes van het hoofd’.

Stressgevoeligheid speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van een psychose. Die gevoeligheid blijkt bovendien gedeeltelijk genetisch bepaald.

Dat zijn twee van de conclusies van Tineke Lataster in haar proefschrift ‘On the pathway from stress to psychosis’, waarop ze op 14 oktober hoopt te promoveren aan de Faculty of Health, Medicine and Life Sciences van de Universiteit Maastricht.

Het gehele artikel over Tineke Latatster’s onderzoek kunt u lezen bij:

http://www.unimaas.nl/researchmagazine